Palimpsest Nedir? Antik Yazıların Ardındaki Gizem ve Tarihi Yanılsamalar

İnternette sıkça karşımıza çıkan “Antik Mısır’da helikopter vardı”, “3000 yıllık uçak bulundu” veya “Eski uygarlıklar uzaylı teknolojisini kullanıyordu” gibi iddiaların önemli bir kısmı, palimpsest adı verilen tarihsel bir olgudan kaynaklanmaktadır. Özellikle Mısır’daki Abydos Tapınağı’nda bulunan ve helikoptere benzediği öne sürülen kabartma, bu kavramın en bilinen örneklerinden biridir.

Peki palimpsest tam olarak nedir? Neden ortaya çıkar? Tarih boyunca hangi örnekleri görülmüştür? Ve insan zihni bu tür görüntüleri neden modern nesnelere benzetmektedir?

Palimpsest Nedir?

Palimpsest, en basit tanımıyla, eski bir yazının veya kabartmanın silinerek ya da üzeri kapatılarak aynı yüzeye yeniden yazılması sonucu oluşan katmanlı görüntüdür.

Kelime, Yunanca kökenlidir:

• Palin = yeniden
• Psestos = kazınmış

Yani kelime anlamıyla “yeniden kazınmış” demektir.

Antik çağlarda papirüs, parşömen ve taş oldukça değerli malzemelerdi. Bu nedenle eski yazılar çoğu zaman tamamen yok edilmez, üzerleri kazınarak veya sıva ile kapatılarak yeniden kullanılırdı.

Yüzyıllar içerisinde alt ve üst katmandaki yazılar birlikte görünmeye başladığında ise karmaşık şekiller oluşur.

Palimpsest Nasıl Oluşur?

Bir palimpsestin oluşması oldukça uzun bir süreçtir.

Örneğin bir firavun tapınağın duvarına kendi unvanlarını yazdırır.

Yıllar sonra tahta çıkan yeni firavun, eski hükümdarın adını silerek aynı alana kendi ismini kazıtır.

İlk yazı tamamen yok olmaz.

Taşın oyuklarında izleri kalır.

Aradan geçen yüzlerce hatta binlerce yıl boyunca;

• rüzgâr,
• yağmur,
• sıcaklık değişimleri,
• kum aşınması,
• depremler

gibi doğal etkenler yeni yazıyı aşındırır.

Sonuçta iki farklı döneme ait yazılar üst üste görünmeye başlar.

Ortaya ise ilk bakışta anlam vermesi zor olan şekiller çıkar.

En Ünlü Örnek: Abydos Tapınağı’ndaki “Helikopter”

Palimpsestin en meşhur örneği Mısır’ın Abydos Tapınağı’nda bulunmaktadır.

Sosyal medyada yıllardır paylaşılan bir kabartmada insanlar şu şekilleri gördüklerini iddia etmektedir:

• Helikopter
• Denizaltı
• Savaş uçağı
• Zeplin

Bu görüntüler birçok kişi tarafından “Antik Mısır’ın ileri teknolojiye sahip olduğunun kanıtı” olarak sunulmaktadır.

Ancak Mısırbilimcilerin yaptığı incelemeler farklı bir sonucu ortaya koymuştur.

Kabartmanın ilk katmanı Firavun I. Seti döneminde hazırlanmıştır.

Daha sonra oğlu II. Ramses, babasına ait yazıları sıva ile kapattırmış ve aynı alanın üzerine kendi unvanlarını yeniden kazıtmıştır.

Yüzyıllar sonra sıva dökülünce iki farklı yazıt üst üste görünmeye başlamış ve bugün insanların helikoptere benzettiği şekiller oluşmuştur.

Yani görülen nesneler bilinçli olarak yapılmış resimler değildir.

İki ayrı yazının tesadüfen birleşmesidir.

Abydos Tapınağı’ndaki meşhur “helikopter palimpsesti”, aslında iki farklı firavunun unvanlarının üst üste kazınmasıyla oluşmuştur. “Helikopter” gibi görünen şekil, iki ayrı hiyeroglif metninin birleşmesinden kaynaklanmaktadır.

İlk Yazıt (I. Seti – MÖ 1290-1279)

İlk olarak Firavun I. Seti (Seti I) döneminde şu anlamı taşıyan bir unvan yazılmıştır:

“Dokuz Yay’ı (Mısır’ın düşmanlarını) ezen, güçlü kol sahibi.”

Bu unvanda geçen bazı hiyeroglif işaretleri daha sonra başka işaretlerle örtüşmüştür.

İkinci Yazıt (II. Ramses – MÖ 1279-1213)

Seti’nin ölümünden sonra oğlu II. Ramses, babasına ait bazı yazıları sıva (alçı benzeri ince bir dolgu) ile kapattırarak aynı alanın üzerine kendi kraliyet unvanlarını kazıttırmıştır.

Yeni yazı yaklaşık şu anlamı taşımaktadır:

“Yukarı ve Aşağı Mısır’ın Kralı, Re’nin oğlu, Ramses; dokuz ülkeyi dize getiren büyük hükümdar.”

Bu nedenle;

• bir kuş işareti,
• bir kol işareti,
• bazı dikey çizgiler,
• kraliyet unvanlarını gösteren semboller

üst üste gelince insan gözü bunları modern bir helikopter, denizaltı, uçak ve hatta hovercraft gibi algılıyor.

Gerçekte Orada Bir Helikopter Çizimi Yoktur

Mısırbilimciler kabartmayı tek tek inceleyerek hangi çizginin Seti’ye, hangisinin Ramses’e ait olduğunu ayırabilmişlerdir.

Yani taşta görülen şekil:

• tek seferde yapılmış bir resim değildir,
• bilinçli çizilmiş bir hava aracı değildir,
• iki farklı döneme ait hiyerogliflerin zamanla üst üste görünmesinden oluşan bir palimpsesttir.

Bu yüzden akademik çevrelerde “Abydos Helikopteri” gizemli bir teknoloji kanıtı olarak değil, palimpsestin ve pareidolianın (insanın rastgele şekillerde tanıdık nesneler görme eğilimi) en meşhur örneklerinden biri olarak kabul edilir.

Palimpsest Sadece Mısır’da mı Görülür?

Palimpsest yalnızca Mısır’a özgü değildir. Orta Çağ Avrupa’sında da çok sayıda örneği bulunmaktadır.

Özellikle parşömen üretiminin pahalı olması nedeniyle eski el yazmaları kazınarak üzerine yeni metinler yazılmıştır.

Bugün gelişmiş görüntüleme teknolojileri sayesinde bu silinmiş metinlerin önemli bir kısmı yeniden okunabilmektedir.

Bunun en önemli örneklerinden biri, Antik Yunan matematikçisi Arşimet‘in eserlerini içeren Archimedes Palimpsest adlı el yazmasıdır. Orta Çağ’da üzerine dini metinler yazılan bu parşömen, modern multispektral görüntüleme teknikleri sayesinde incelenmiş ve Arşimet’in daha önce kayıp olduğu düşünülen bazı çalışmalarına yeniden ulaşılmıştır. Bu örnek, palimpsestlerin yalnızca yanlış anlaşılmalara değil, aynı zamanda tarihî bilgilerin yeniden keşfedilmesine de katkı sağladığını göstermektedir.

İnsan Beyni Neden Helikopter Görüyor?

Burada devreye psikoloji giriyor. İnsan beyni düzensiz şekiller içerisinde tanıdığı nesneleri görmeye eğilimlidir. Bu olaya pareidolia adı verilir. Bulutlarda hayvan görmek, Ay’ın yüzeyinde insan yüzü görmek, Kayalarda insan silueti seçmek, Ağaç kabuklarında göz görmek hep aynı psikolojik mekanizmanın sonucudur.

Aynı durum Abydos kabartması için de geçerlidir. Birbirinin üzerine gelmiş hiyeroglif çizgileri beynimiz tarafından otomatik olarak anlamlı bir şekle dönüştürülmektedir.

İstanbul’daki Dikilitaş: Tarihin Katman Katman Yazıldığı Bir Anıt

Palimpsest kavramının daha geniş anlamda görülebileceği örneklerden biri de İstanbul Sultanahmet Meydanı’ndaki Theodosius Dikilitaşıdır. Dikilitaş, MÖ 15. yüzyılda Firavun III. Thutmose tarafından Mısır’ın Karnak Tapınağı için yaptırılmıştır. Üzerindeki hiyeroglif yazılar firavunun zaferlerini ve tanrılara sunduğu adakları anlatmaktadır. Yaklaşık bin dokuz yüz yıl sonra Roma İmparatoru I. Theodosius, anıtı Konstantinopolis’e (İstanbul) getirterek bugünkü yerine diktirmiştir. Bu kez anıtın kaidesine Yunanca ve Latince kitabeler eklenmiş, böylece aynı eser farklı uygarlıkların izlerini taşımaya başlamıştır.

Bu örnekte eski yazılar silinmemiştir; ancak anıt yeni bir tarihsel kimlik kazanmıştır. Mısır uygarlığının eseri olan dikilitaş, Roma İmparatorluğu’nun siyasi gücünü simgeleyen yeni yazılarla birlikte ikinci bir anlam katmanı oluşturmuştur. Bu yönüyle, palimpsestin yalnızca fiziksel olarak üst üste yazılmış metinlerden ibaret olmadığını, bazen aynı eser üzerinde farklı medeniyetlerin bıraktığı tarihsel katmanlar şeklinde de karşımıza çıkabileceğini göstermektedir.

İstanbul Dikilitaşı Kaidesi: Bir İsmin Silinip Yerine Başkasının Yazılması

Palimpsest yalnızca Antik Mısır’da görülmez. İstanbul’daki Sultanahmet Meydanı’nda bulunan Theodosius Dikilitaşı’nın kaidesi de bunun dikkat çekici örneklerinden biridir. Kaidenin Yunanca kitabesi dikkatle incelendiğinde, ilk kazınan yazının bir bölümünün daha sonra bilinçli olarak silinip yerine başka bir isim işlendiği görülmektedir. Taş üzerindeki kazıma izleri bugün bile fark edilebilmektedir.

Tarihçiler bu değişikliğin siyasi nedenlerle yapıldığını düşünmektedir. Roma ve Bizans dönemlerinde iktidar değişiklikleri, bazı devlet görevlilerinin gözden düşmesi veya yeni yöneticilerin öne çıkarılmak istenmesi nedeniyle anıtlar üzerindeki isimler zaman zaman değiştirilmiştir. Eski yazı tamamen yok edilemediği için, dikkatli bakıldığında ilk harflerin ve oyukların izleri hâlâ seçilebilmektedir. Böylece aynı taş üzerinde iki farklı dönemin yazısı üst üste okunabilmektedir.

Bu örnek, palimpsestin yalnızca eski el yazmalarında değil, taş kitabelerde de karşımıza çıkabildiğini göstermektedir. Aynı yüzeyin yeniden işlenmesi, tarih boyunca oldukça yaygın bir uygulamaydı. Günümüzde epigrafi uzmanları, ışık analizleri ve üç boyutlu tarama teknikleri sayesinde silinmiş veya değiştirilmiş yazıları büyük ölçüde yeniden okuyabilmektedir. Böylece yalnızca taşın bugünkü hâli değil, geçmişte taşıdığı ilk mesaj da ortaya çıkarılabilmektedir.

Bu örnek aynı zamanda tarihî eserlerin her zaman ilk hâllerini yansıtmadığını gösterir. Bir anıtın üzerinde gördüğümüz yazılar, bazen farklı dönemlerde yapılan müdahalelerin sonucudur. Bu nedenle tarihî kitabeler incelenirken yalnızca görünen metne değil, taşın altında kalmış olabilecek önceki katmanlara da dikkat edilir. İşte palimpsest kavramı, tarihin bazen tek bir taş üzerinde bile katman katman okunabileceğini bize hatırlatmaktadır.

Palimpsest Tarihçiler İçin Neden Önemlidir?

Palimpsestler yalnızca yanlış anlaşılmalara neden olmaz.

Aynı zamanda tarihçiler için son derece değerli bilgi kaynaklarıdır.

Çünkü bazen silinmiş olduğu düşünülen yazılar yeni teknolojiler sayesinde yeniden okunabilir.

Bugün;

• multispektral görüntüleme,
• kızılötesi tarama,
• ultraviyole ışık,
• dijital görüntü işleme,
• yapay zekâ destekli analizler

sayesinde yüzlerce yıl önce silinen metinler tekrar ortaya çıkarılabilmektedir.

Bu sayede kaybolduğu düşünülen birçok tarihî belge yeniden bilim dünyasına kazandırılmıştır.

Palimpsest ve Komplo Teorileri

İnternette dolaşan pek çok “antik teknoloji” iddiasının ortak özelliği, tek bir görüntüye dayanmasıdır.

Oysa bilimsel değerlendirme yapılırken yalnızca şekil benzerliği yeterli değildir.

Bir uygarlığın helikopter ürettiğini söyleyebilmek için;

• mühendislik çizimleri,
• üretim kalıntıları,
• teknik metinler,
• parçalar,
• atölyeler,
• kullanım kayıtları

gibi çok sayıda bağımsız kanıtın bulunması gerekir.

Bugüne kadar Antik Mısır’da veya başka bir antik uygarlıkta hava araçlarının kullanıldığına dair böyle bir kanıt ortaya konulamamıştır.

Bu nedenle yalnızca şekil benzerliğine dayanarak ileri teknoloji iddiasında bulunmak, bilimsel yöntem açısından yeterli değildir.

Sonuç

Palimpsest, tarih boyunca aynı yüzeyin tekrar tekrar kullanılması sonucu oluşan katmanlı yazı ve kabartmaları ifade eden önemli bir tarihî olgudur. İlk bakışta gizemli görünen bazı şekillerin arkasında çoğu zaman binlerce yıl boyunca üst üste eklenmiş yazılar ve doğal aşınma süreçleri bulunmaktadır.

Abydos Tapınağı’ndaki “helikopter” örneği de bunun en bilinen örneklerinden biridir. Görüntü gerçek olsa da, ona yüklenen anlam bilimsel verilerle desteklenmemektedir. Mısırbilimcilerin büyük çoğunluğu bu şekillerin, iki farklı firavun dönemine ait hiyerogliflerin zaman içinde üst üste görünür hâle gelmesiyle oluşan bir palimpsest olduğunu kabul etmektedir.

Palimpsestler, yalnızca tarihî eserlerin nasıl değiştiğini göstermez; aynı zamanda insan zihninin belirsiz şekilleri tanıdık nesnelere dönüştürme eğilimini de ortaya koyar. Bu nedenle tarihî eserleri değerlendirirken tek bir görsel benzerliğe değil, arkeolojik bulgulara, tarihsel bağlama ve bilimsel kanıtlara birlikte bakmak gerekir. Böylece hem geçmişi daha doğru anlayabilir hem de tarihî gizemlerle ilgili iddiaları eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirebiliriz.

• KATEGORİLER:
• | Blog & Makaleler |