Özgür bir dijital ansiklopedi nasıl olmalı?

Bir ansiklopedinin özgürlüğü, yalnızca herkesin katkı yapabilmesiyle değil; katkıların hangi ölçütlerle değerlendirildiğinin anlaşılabilmesiyle de ölçülür.

Dijital ansiklopediler, bilgiyi milyonlarca insanın katkısıyla bir araya getirme fikri üzerine kurulu. Bu özgürlük, her bilginin olduğu gibi yayımlanacağı anlamına gelmez. Ansiklopedinin kapsamını, güvenilirliğini ve niteliğini korumak için ölçütlere ihtiyaç vardır. Bir taslak uygun bulunmayabilir; kaynakları yetersiz görülebilir ya da ansiklopedinin amacı dışında değerlendirilebilir.

Ancak değerlendirme yalnızca “uygundur” veya “uygun değildir” sonucuna indirgenirse, özgürlük sözcüklerde güçlü görünürken uygulamada daralabilir. Kullanıcı, kararın hangi ölçüte ve hangi somut noktaya dayandığını anlayamazsa neyi geliştireceğini de bilemez. Bu durumda ansiklopedi bir sınır koymuş olur, fakat bilgi üretme ve düzeltme sürecine yol gösteremez.

Karar vermek ile açıklamak aynı şey değil

Bir taslağı reddetmek, tek başına sorun değildir. Sorun, reddin gerekçesinin anlaşılır olmaması veya sorulan soruya hiç değinmemesidir. “Kaynaklar bağımsız değil”, “konu hakkında kapsamlı ikincil kaynak bulunmuyor” ya da “bu bölüm kişisel yorum içeriyor” gibi kısa bir açıklama, kullanıcıya sonraki adımı gösterebilir.

Danışma masalarının işlevi de yalnızca evet ya da hayır demek olmamalı. Bu alanlar, ölçütlerin belirli bir taslağa nasıl uygulandığını açıklamak ve kullanıcıya uygulanabilir bir yön göstermek için kullanılabilir. Her katkıcıdan uzun bir inceleme beklenemez; gönüllülerin zamanının sınırlı olduğu da kabul edilmelidir. Yine de kısa, somut ve soruya karşılık veren bir yanıt, belirsizliği azaltabilir.

Şablonlar yol gösterir; değerlendirme yerine geçmez

Şablonlar ve politika bağlantıları ortak kuralları görünür kılar. Standartlaşmayı kolaylaştırır ve benzer durumlarda tutarlılığı destekler. Fakat bir şablonun kullanılması, ilgili kuralın somut duruma nasıl uygulandığını kendiliğinden açıklamaz.

Bu nedenle şablonlar da gerektiğinde sorgulanabilmeli: Doğru konuya mı uygulanıyor? Kullanıcının sorduğu soruya cevap veriyor mu? Daha açık bir açıklamayla desteklenmesi gerekiyor mu? Bir şablonu sorgulamak, kuralları yok saymak değildir. Aksine, kuralın amacına uygun ve anlaşılır biçimde uygulanıp uygulanmadığını denetlemektir.

Esneklik de ölçütlerden vazgeçmek anlamına gelmez. Aynı ölçüt, farklı içeriklere dikkatle uygulanabilir; kararın dayanağı ve sınırları açıkça belirtilebilir. Böylece standart korunurken değerlendirme mekanik bir işleme dönüşmez.

Ansiklopedi ölçütü, bilginin bütün değerini belirlemez

Bir bilgi ansiklopedi maddesine uygun olmayabilir; bu, bilginin hiçbir değeri olmadığı anlamına gelmez. Bir kullanıcı uzun süre çalışıp kaynak taramış, verileri düzenlemiş veya bir konuyu arşivlemiş olabilir. İçerik yayımlama ölçütlerini karşılamadığında, bu emeğin ve verinin gelecekte erişilebilir kalması ayrı bir mesele hâline gelir.

Bir dijital ansiklopedinin her kullanıcıya kişisel arşiv hizmeti sunması beklenemez. Ancak içerik uygun bulunmadığında, mümkünse gerekçeyi ve başka bir yol bulunup bulunmadığını belirtmek değerlidir. Örneğin hangi kaynakların eksik olduğu, hangi bölümlerin sorun taşıdığı veya içeriğin ansiklopedi dışında nasıl korunabileceği söylenebilir. Bu yaklaşım, her taslağı kabul etmeden de bilgi kaybı riskini azaltabilir.

Özgürlük, uygulamada da görünmeli

Özgür bir dijital ansiklopedi, yalnızca açık katkı kapılarıyla değil, karar süreçlerinin açıklığıyla da güven kazanır. Kullanıcı kararın nasıl verildiğini sorabilmeli; editör de yanıtının sınırını, dayanağını ve varsa eksik inceleme alanını belirtebilmelidir. Eleştiriye açıklık, kararların mutlaka değişeceği anlamına gelmez. Fakat kararların anlaşılabilir ve yeniden değerlendirilebilir olmasını sağlar.

Bilginin geleceğe aktarılması, yalnızca yayımlanmasına değil; değerlendirilirken nasıl ele alındığına da bağlıdır. “Uygun değildir” demek bazen gerekli olabilir. Fakat bunun yanına, mümkün olduğunda, “hangi nedenle uygun değil” ve “bundan sonra ne yapılabilir” sorularının yanıtı da eklenmelidir.

Özgürlük, her içeriğin ansiklopediye girmesi değildir. Özgürlük; ortak ölçütleri uygularken bu ölçütleri gerektiğinde sorgulayabilmek, kullanıcıya gerekçe sunabilmek ve uygun bulunmayan bilginin değerini tümüyle yok saymamaktır. Dijital ansiklopediler, kararlarında şeffaf ve danışma süreçlerinde esnek oldukları ölçüde bu özgürlüğü yalnızca adlarında değil, uygulamalarında da gösterebilir.

Ali Değişmiş

• KATEGORİLER:
• | Blog & Makaleler |