Bilinen En Eski Türk Anayasası Orhun Yazıtları

Bugün, bilinen en eski Türk anayasası olarak kabul edilen, İslamiyet’in kabulünden yıllar önce Türkistan bozkırlarında taşlara kazınan Bilge Kağan Yazıtından bahsedeceğız.

Bilge Kağan Yazıtı/Kitabesi, Türk dilinin en eski yazıtlarından olup, Orhun yazıtları olarak bilinen yazıtlardan biridir. Bu yazıt, Bilge Kağan’ın ölümünden(734) bir yıl sonra(735),kendi oğlu olan Tengri kağan tarafından diktirilmiştir. Bu yazıtta da konuşan; Kül Tigin yazıtında olduğu gibi, Bilge Kağan’dır. Moğolistan’da Orhun Irmağı yakınlarında bulunmaktadır. Bilge Kağan Yazıtı ile Kül Tigin Yazıtı arasındaki uzaklık bir kilometredir. Göktürk yazısı ile yazılmıştır.

Bilge Kağan Yazıtı veya Bilge Kağan Kitabesi olarak bilinen bu yazıt, Türk dil tarihinin en eski yazıtlarındandır. Orhun Kitabeleri olarak bilinen yazıtlardan biridir.

Bu yazıt, Bilge Kağan’ın ölümünden (734) bir yıl sonra (735), kendi oğlu olan Tengri Kağan tarafından diktirilmiştir. Bu yazıtta da konuşan, Kül Tigin yazıtında olduğu gibi Bilge Kağan’dır.

Orhun Yazıtlarında geçtiği iddia edilen ( olmadığını da iddia edenler vardır) Türk Töresinde 33 buyruk incelendiğinde, İslam ile şereflenen Türklerin, Müslüman olmadan önceki inançlarının, İslam inancına ne kadar yakın olduğu ve belki de bunun için İslam’a kolaylıkla girdikleri anlaşılacaktır.

Moğolistan’da Orhun Irmağı yakınlarında bulunmaktadır. Bilge Kağan Yazıtı ile Kül Tigin Yazıtı arasındaki uzaklık bir kilometredir. Göktürk yazısı ile yazılmıştır. Bazı bölümleri Kül Tigin Yazıtı’ndan aktarılmıştır. Ondan farklı olarak Kül Tigin’in ölümünden sonraki olayları da anlatmıştır. Kül Tigin kitabelerinin çevresinde Bilge Kağan’ın mezarının etrafında da balballar vardır. Bunları Yollug Tigin yazmıştır.

İşte o 33 buyruk:

1. Tengri (yaratan) Tektir.
2. Her kim ki Tengri’den kut almak (mutlu, mesut olmak; bahtı açık olmak) dilerse, başkasına yakarmasın.
3. Bir İl, bir Kağan, bir Tengri
4. Bir kına iki kılıç girmez. Bir hatun iki er alamaz ve bir budunda (Boy-soy birliği olan topluluk)iki töre olmaz. Töre tektir. Töre kesin ve keskindir. Kim ki töreye uya kutlanır. Kim ki töreye kıya katlanır
5. Kimse töreden üstün değildir. Dirlik ve birlik için töre budur.
6. Bir çoban sürüsünden, bir er ailesinden, bir Kağan budunundan sorulur.
7. Her er eşine, atına, pusatına sahip çıkacak.
8. Ana babaya ve ataya tazim durulacak.
9. Hısımına sarılacak, komşusunu gözetecek
10. Er kişi yalan söylemeyecek.
11. Mal çalan, mülk çalan misliyle ödeyecek. Hesabı ya malıyla ya canıyla sorulacak.
12. Kim ki bir ırza musallat olursa, canından olacak.
13. Her kim olursa olsun haksız, aldatıcı iş tutarsa hesabı hemen sorulacak.
14. Cenkten beri duran ya da kaçan tamuya(cehennem) uçacak.
15. Aman dileyene kılıç üşürülmeyecek, sığınana arka dönülmeyecek.
16. Başkaldıranın başı alınacak, hak isteyenin hakkı verilecek.
17. Kimse kimseye üstünlük taslamayacak. Ne ak etin karadan, ne karanın kızıldan, ne kızılın sarıdan farkı olmayacak.
18. Kin ve gururdan uzak olunacak.
19. Mazluma merhamet, zalime azap duyulacak.
20. Zayıfa, yaralıya, çocuğa ve kadına el kaldırılmayacak.
21. Kızı isteyen kağan da olsa, bey de olsa kız istediğine verilecek.
22. Gereksiz yere ağaç kesmeyeceksin, suyu kirletmeyeceksin.
23. Bilmeyip de bildim demeyeceksin, bilene danışacaksın.
24. Bugünün işini yarına bırakmayacaksın.
25. Kusur görmeyecek, kusur aramayacaksın.
26. Güçlüyken affet, zayıfken sabret.
27. Yazgına asi olma.
28. Yaptığın iyiliği unut, yapılan iyiliği unutma.
29. Herkes adaletle iş görecek.
30. Her ne edersen et, yargılanacağını her daim akılda tut.
31. Milletine yaban kalma. İpeğin iyisine, sözün güzeline kanma, onlara boyanma.
32. Kağan odur ki adaleti üstün tutsun, töreyi yaşatsın. Töre yok olursa İl yok olur. İl olmazsa budun kul olur.
33. Ey Türk Oğuz beyleri, ey milletim işitin! Üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe senin ilini ve töreni kim bozabilir?

• KATEGORİLER:
• | Kültür Sanat Haberleri |