İstişarelizm Nedir? İnsan ve Yapay Zekâ İstişaresine Yeni Yaklaşım

Teknoloji Haberleri

Yayınlama

18 saat

31 Ekim 2026

İstişarelizm Nedir? İnsan ve Yapay Zekâ İstişaresine Yeni Yaklaşım DOI ile Yayımlandı

Yazar ve dijital teknoloji araştırmacısı Ali Değişmiş tarafından önerilen İstişarelizm (Istisarelism), insan ve yapay zekâ arasındaki düşünsel etkileşimi ele alan yeni bir kuramsal çerçeve önerisi olarak Zenodo açık bilim arşivinde yayımlandı. Çalışma, 10.5281/zenodo.23839677 DOI numarasıyla araştırmacıların incelemesine açıldı.

Yapay zekâ teknolojileri günlük yaşamın, bilimsel araştırmaların ve karar verme süreçlerinin giderek daha önemli bir parçası hâline gelirken, insan ile yapay zekâ arasındaki ilişkinin nasıl kurulması gerektiği de tartışılıyor.

Yapay zekâ insanın düşüncelerini yalnızca onaylamalı mı? Hangi durumlarda itiraz etmeli? Bir görüşü sorgulamak ne zaman yararlı, ne zaman gereksiz bir tekrar hâline geliyor?

Bu sorulardan hareketle geliştirilen İstişarelizm (Istisarelism), insanın düşünsel özerkliğini koruyarak yapay zekâyla gerekçeli ve ölçülü bir istişare yürütmesini konu ediniyor.

İstişarelizm Nedir?

İstişarelizm, insan ve yapay zekâ arasındaki diyaloglarda karşılıklı gerekçe değerlendirmesini, eleştirel sorgulamayı, düzeltilebilirliği ve karar sorumluluğunu esas alan felsefi ve yöntemsel bir yaklaşım önerisidir.

Yaklaşımın temelinde yapay zekânın insan yerine düşünsel bir otoriteye dönüşmesi değil, insanın kendi düşüncelerini değerlendirme ve gerekçelendirme kapasitesinin desteklenmesi bulunuyor.

İstişarelizm’e göre başarılı bir insan–yapay zekâ etkileşimi, yalnızca doğru bir cevap üretilmesiyle ölçülemez. Aynı zamanda insanın karşıt görüşleri değerlendirebilmesi, gerektiğinde kendi düşüncesini değiştirebilmesi ve kararının gerekçelerini açıklayabilmesi de önemlidir.

Yapay Zekâ Ne Zaman İtiraz Etmeli?

Çalışmanın öne çıkan araştırma konularından biri, yapay zekânın kullanıcıya yönelttiği itirazların niteliği.

Yapay zekâ sistemleri bazen kullanıcıların görüşlerini yeterince sorgulamadan onaylayabilir. Bunun tersine, her ihtimali sürekli hatırlatan ve aynı uyarıları tekrarlayan bir sistem de gereksiz zihinsel yük oluşturabilir.

İstişarelizm, bu iki durum arasında gerekçeli ve ölçülü bir değerlendirme süreci geliştirmeyi amaçlıyor.

Araştırmada önerilen Gerekçeli İtiraz Eşiği (GİE), bir itirazın yalnızca mümkün veya doğru olup olmadığıyla değil; konuyla ilgisi, kanıt düzeyi, karara etkisi ve yeni bir düşünsel katkı sağlayıp sağlamadığıyla da ilgileniyor.

Bu yaklaşımda önemli bir riskin göz ardı edilmemesi gerektiği gibi, yeni bilgi sunmayan itirazların sürekli tekrarlanmasının da zorunlu olmadığı savunuluyor.

Yedi Temel İlke Üzerine Kurulu

İstişarelizm’in kuramsal çerçevesinde yedi temel ilke öneriliyor: yanılabilirlik, gerekçe önceliği, karşılıklı düzeltilebilirlik, ölçülü itiraz, koruyucu ihtiyat, etkin insan özerkliği ve gerekçeli sonlandırma.

Bu ilkeler, insan ve yapay zekâ arasındaki düşünsel etkileşimin yalnızca görüş birliği üretmesini değil, daha bilinçli değerlendirme yapılmasını hedefliyor.

Özellikle gerekçeli sonlandırma ilkesi, bir tartışmanın her yeni ihtimal için süresiz biçimde devam etmesi gerekmediğine dikkat çekiyor. Ancak önemli bir risk veya eksik kanıt söz konusu olduğunda değerlendirmeye devam edilmesi ya da uzman görüşüne başvurulması gerektiği de kabul ediliyor.

İstişarelizm Araştırması Zenodo’da Yayımlandı

Ali Değişmiş tarafından hazırlanan çalışma, 31 Ekim 2026 tarihinde “Istisarelism: Proportionate Objection, Epistemic Autonomy and Reasoned Termination in Human–AI Deliberation” başlığıyla Zenodo açık bilim arşivinde yayımlandı.

Akademik kuramsal makalenin 3.0 sürümü, 10.5281/zenodo.23839677 DOI numarasıyla kayıt altına alındı.

DOI, çalışmanın kalıcı biçimde tanımlanmasına ve kaynak gösterilmesine olanak sağlıyor. Ancak DOI sahibi olmak, çalışmanın bağımsız hakemlerce onaylandığı veya bilimsel olarak doğrulandığı anlamına gelmiyor.

Araştırma, mevcut insan–yapay zekâ etkileşimi, Sokratik sorgulama, eleştirel düşünme ve epistemik özerklik çalışmalarını ele alarak İstişarelizm’in bu literatürle ilişkisini değerlendiriyor.

Bilimsel Değerlendirme ve Deneysel Sınama Süreci

İstişarelizm henüz deneysel olarak doğrulanmış yeni bir bilimsel teori değil. Çalışma, eleştiriye ve bilimsel sınamaya açık bir kuramsal öneri niteliği taşıyor.

Yaklaşımın bağımsız araştırmacılar tarafından değerlendirilebilmesi amacıyla karşılaştırmalı bir deney protokolü taslağı da hazırlandı.

Bu protokolde, yapılandırılmış insan–yapay zekâ diyalogları ile İstişarelizm’in önerdiği seçici itiraz yönteminin; gerekçelendirme kalitesi, yanlış bilgi tespiti, düşünsel özerklik ve bilişsel yük açısından karşılaştırılması hedefleniyor.

Bağımsız akademik değerlendirme için araştırmacılarla iletişime geçilmiş olmakla birlikte, çalışmanın bağımsız hakem değerlendirmesi ve gerçek katılımcılarla deneysel doğrulama aşamaları henüz tamamlanmış değil.

Araştırmanın hazırlanmasında yapay zekâ destekli düşünsel tartışma, metin geliştirme ve eleştirel gözden geçirme yöntemlerinden yararlanıldı. Çalışmanın kavramsal önerisi ve bilimsel sorumluluğu Ali Değişmiş’e ait.

İstişarelizm’in Temel Sorusu

İstişarelizm’in merkezinde şu düşünce bulunuyor:

“İnsan, yapay zekâyla ne kadar konuştuğundan çok, bu etkileşim sonucunda ne kadar daha iyi düşünebildiğini sorgulamalıdır.”

Bu düşüncenin mevcut akademik yaklaşımlara yeni ve ölçülebilir bir katkı sağlayıp sağlayamayacağı, gelecekte yapılacak bağımsız değerlendirmeler ve deneysel araştırmalarla daha açık biçimde ortaya konulabilecek.